เมื่อธาตุทั้ง ๔ ดิน น้ำ ลม ไฟ มารวมเป็นหนึ่งเดียว คือเอกธาตุ ธาตุที่เป็นหนึ่ง เป็นสมาธิ ก็จะมีแต่อาการของความสุขสงบ นิ่งเฉย เมื่อเกิดภาวะจิตนิ่งเฉยแล้ว ธาตุแท้แห่งจิตก็จะปรากฎขึ้น ว่าภายในจิตของเรามีเรื่องราวอะไรบ้าง มันก็จะไหลมาเป็นฉากๆ โดยไม่ให้มา มันก็มา นั้นแหล่ะ คือเรื่องราวทั้งหมดที่ผุดขึ้นจาก จิตใต้สำนึก จากการที่ธาตุมันสงบลง ธาตุมันไม่เเปรปรวน เป็นสมาธิ เป็นหนึ่งเดียว เรียกว่า สมาธิธาตุ สมาธิธรรม มันก็จะเห็นภายในจิตของเรา ว่าตัวเองเราเป็นอย่างไร เหมือนเราได้ย้อนไปดูธาตุแท้ของตัวเอง กรรมที่เราสร้างฝังลึกอยู่ ในขันธสันดารก็จะปรากฎให้เห็นออกมา พอเห็นแล้วมันก็จะปรับตัว ปรับใจ เรียกว่า ดูตัวออก บอกตัวได้ ใช้ตัวเป็น เห็นตัวทำ ว่า เราทำอะไร เป็นบุญหรือเป็นบาป นี้คือสิ่งที่เราต้องเข้าไปดู รู้เห็น เพื่อให้เกิดความรู้ความเข้าใจ โอวาทธรรม พระครูปทุมภาวนาจารย์ วิ. (หลวงพ่อวีระนนท์ วีระนนฺโท) จากธรรมบรรยายในโครงการพัฒนาจิตเพื่อพ่อ ครั้งที่ ๘๗/๕ วันที่ ๕ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๐ สนใจดูเพิ่มเติมได้ที่ https://www.youtube.com/watch?v=pHyXbWG94P0&t=1699s